Waarom daders van milieu­delicten nog vaak vrijuit gaan

Sheila Guha Thakurta

De eerste milieuwetgeving kwam pas tot stand na de Tweede Wereldoorlog en is dus nog redelijk jong. Desondanks heeft Nederland een rijke geschiedenis aan milieu- en specifiek, afval schandalen.1 De rol van de overheid is hierbij opmerkelijk. Doordat grote (chemische) bedrijven nog vaak wegkomen met misstappen die zij begaan, lijkt het erop dat er nog steeds een gedoogbeleid gevoerd wordt.

Tien jaar geleden werd er door de commissie Mans een rapport uitgebracht waaruit bleek dat de aanpak van milieucriminaliteit te kort schoot. Dit kwam mede doordat er meer dan vijfhonderd instanties waren die zich door het hele land inzetten voor de aanpak van deze vorm van criminaliteit.2 De afgelopen jaren is de samenwerking tussen het Openbaar Ministerie (hierna: OM) en de bestuurlijke instanties verbeterd, aangescherpt en structureler geworden. Het OM heeft momenteel een ondersteunende, aanvullende of een vervangende rol bij het ingrijpen in milieudelicten.3 De aanpak van milieucriminaliteit lijkt echter nog niet heel hoog op de prioriteitenlijst van het ministerie van Justitie en Veiligheid te staan. Er zijn nog altijd veel schandalen op dit gebied.4

Ook bij de belangen van bestuurlijke instanties bij de aanpak van milieucriminaliteit worden regelmatig vraagtekens gezet. Provinciën en gemeenten zijn vaak vergunningverlener. Daarom is het hun taak om de naleving van regels die bij vergunningen horen, te controleren. Dezelfde instanties zijn echter vaak ook opdrachtgever van bedrijven. De overheid heeft er in dat geval een extra belang bij dat een misstap van een bedrijf niet zal uitlopen tot een vervolging. Het is dan ook voor de gemeente of provincie als opdrachtgever niet ongebruikelijk om zich meer bezig te houden met het stiekem oplossen van het probleem dan bewijs te verzamelen om daders te straffen. Dat overheidsbestuurders er vaak een persoonlijk vriendschappelijke relatie op na houden met de bazen van deze bedrijven doet niet goed aan de integriteit van bestuurlijke instanties.5

Wanneer het bestuur de afvalcriminaliteit wel wil aanpakken, is dit nog niet altijd even makkelijk. Dit komt doordat de wetgeving zo complex is. Er is een breed scala aan wetten en besluiten die door de wetgever, de provinciën en gemeenten gemaakt worden. Daarbij veranderen besluiten ook nog eens met enige regelmaat. Daarnaast bestaat er niet één definitie van wat afval precies is. Zo is het moeilijk om te bepalen of een product onder de afval regulering valt.6 Dit maakt het voor bedrijven lastig te beoordelen hoe zij bepaalde producten moeten lozen. Voor opsporingsambtenaren en bestuurlijke instanties bemoeilijkt dit de taak om delicten op te sporen. Hoe moet bepaald worden wat afvalcriminaliteit is, wanneer men niet eens kan bepalen wat afval is?

Officieren van justitie durven zich hierdoor vaak niet te wagen aan de milieuwetgeving. Daarom leggen zij liever de nadruk op feiten die zij via het commune strafrecht kunnen vervolgen. Deze zijn makkelijker op te sporen, doordat dit vaak administratieve overtredingen zijn, zoals fraude of witwassen. Helaas is hierdoor minder oog voor de delicten die daadwerkelijk schade aanrichten aan het milieu en de volksgezondheid.7

Wanneer overtredingen in de administratie worden opgespoord, wordt er vaak geschikt. Voor het Openbaar Ministerie komt dit goed uit, omdat dit minder manuren kost, doordat zij minder zaken voor de rechter hoeven te brengen. Bedrijven geven natuurlijk ook de voorkeur aan een schikking. Zij doen zaken liever af door wat geld te betalen in plaats van dat ze strafrechtelijk vervolgd worden. Dit is efficiënter, het kost uiteindelijk minder geld en het is een manier om veel publiciteit te voorkomen.

Indien het Openbaar Ministerie besluit om wel te vervolgen, is dit natuurlijk ter preventie. Meestal wordt echter een boete geëist en door de rechter opgelegd. Het naleven van milieuvoorschriften is een dure praktijk voor bedrijven.8 Een boete betalen kost veel minder geld dan de winst die is behaald met het plegen van de milieuovertredingen. Op die manier is een boete haast een contractuele afweging voor bedrijven. Dat werkt dus niet erg preventief.

De reputatieschade die komt kijken bij een vervolging en een eventuele opgelegde straf is vele malen afschrikwekkender en werkt daardoor wel preventief.9 De maatschappij is er steeds kritischer op dat bedrijven de normen netjes naleven. Hierdoor leidt een bedrijf grote reputatieschade wanneer een misstap breed uitgemeten wordt in de media. Milieudelicten communiceren naar de buitenwereld is een manier van ‘sanctioneren’ die wel preventief kan werken. De kans op een flinke deuk in de reputatie zal ertoe leiden dat bedrijven wettelijke voorschriften meer in acht zullen nemen.10

Bedrijven zijn niet alleen maar wet overtredende monsters. Multinationals bieden veel werkgelegenheid en dragen ook op andere manieren positief bij aan de economie. De overheid kan zich dan afvragen of het wel echt in het belang van de burgers is om zo een groot bedrijf überhaupt te sanctioneren. Wanneer de strafrechtelijke vervolging of bestuurlijke maatregelen er uiteindelijk voor zorgen dat een bedrijf verlies lijdt of zelfs failliet gaat, gaan er veel banen verloren. Indien de overheid strenger gaat toezien op de naleving van de regels wordt Nederland natuurlijk ook minder aantrekkelijk als vestigingsland voor multinationals.

Bij milieucriminaliteit zijn doorgaans geen directe slachtoffers betrokken.11 De gevolgen ervan blijven ook erg lang uit. Milieudelicten zijn gevaarlijk voor de volksgezondheid en slecht voor het milieu, maar dit is meestal niet direct terug te zien. Aan een bedrijf dat failliet gaat, zijn wel directe gevolgen gekoppeld. Naast dat er honderden mensen op straat komen te staan, moet er ook geld worden gestoken in het opruimen van de rommel die is overgebleven.12 Aan de hand van deze belangenafweging kan een gedoogbeleid vanuit de overheid gemotiveerd worden.

Op dit moment is de afvalbranche voor kleinere bedrijven minder aantrekkelijk, omdat zij niet mee kunnen komen met de grotere bedrijven, tenzij zij ook de milieuwetgeving aan hun laars zouden lappen.13 Als de overheid streng toeziet op de naleving van milieuwetten levert dit eerlijke concurrentie op. Hierdoor krijgen kleine ondernemingen ook weer een kans in de afvalbranche. De werkgelegenheid die dan eventueel zou wegvallen bij grotere spelers, kan worden opgevangen door deze kleinere bedrijven.

Het is niet alleen maar kommer en kwel in de afvalbranche. Het beleid is allang niet meer zo slecht als de commissie Mans tien jaar geleden stelde. Er wordt zeker nog steeds gezocht naar de beste manier om afval delicten en andere vormen van milieucriminaliteit tegen te gaan, maar er is nog een lange weg te gaan.

[1] Beerput Nederland, https://www.npo.nl/2doc-beerput-nederland/04-12-2017/KN_1694685, laatst geraadpleegd: vrijdag 12 januari 2018
[2] A.B. Blomberg, Verplichte regionale omgevingsdiensten: een institutionele herziening van de uitvoering en handhaving van het omgevingsrecht, Tijdschrift voor Omgevingsrecht, 2008, afl. 4
[3] A.C.M.. Spapens, Handboek milieucriminaliteit, Amsterdam: Reed Business 2016
[4] A. Fortuin, We zitten diep in de shit, wijst ‘Beerput Nederland’ uit, https://www.nrc.nl/nieuws/2017/12/05/dode-zeehondjes-en-vieze-vogeltjes-a1583706, laatst geraadpleegd: zaterdag 13 januari 2018
[5] A.C.M. Spapens, De complexiteit van milieucriminaliteit, Den Haag: Boom Lemma uitgevers 2012
[6] S. Van Daele & T. Van der Beken, afvalcriminaliteit en kwetsbaarheden van de afvalsector,
[7] A.C.M. Spapens, De complexiteit van milieucriminaliteit, Den Haag: Boom Lemma uitgevers 2012
[8] K. van Wingerde, De afschrikking voorbij, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2012
[9] K. van Wingerde, De afschrikking voorbij, Nijmegen: Wolf Legal Publishers 2012
[10] J. Mommers, Nederlandse afvalverwerkers overtreden al decennia de milieuwet. Waarom verzaakt de overheid, https://decorrespondent.nl/7666/nederlandse-afvalverwerkers-overtreden-al-decennia-de-milieuwet-waarom-verzaakt-de-overheid/844862194-ddc712be?utm_content=bufferddf40&utm_medium=social&utm_source=facebook.com&utm_campaign=buffer, laatst geraadpleegd: vrijdag 12 januari
[11] S. Van Daele & T. Vander Beken, ‘Afvalcriminaliteit en kwetsbaarheden van de afvalsector’, in: G. Vande Walle & P. Van Calster, De criminologische kant van het ondernemen, Den Haag: Boom Juridische Uitgevers 2009, p. 43 – 52
[12] J. Mommers, Nederlandse afvalverwerkers overtreden al decennia de milieuwet. Waarom verzaakt de overheid, https://decorrespondent.nl/7666/nederlandse-afvalverwerkers-overtreden-al-decennia-de-milieuwet-waarom-verzaakt-de-overheid/844862194-ddc712be?utm_content=bufferddf40&utm_medium=social&utm_source=facebook.com&utm_campaign=buffer, laatst geraadpleegd: vrijdag 12 januari
[13] S. Van Daele & T. Vander Beken, ‘Afvalcriminaliteit en kwetsbaarheden van de afvalsector’, in: G. Vande Walle & P. Van Calster, De criminologische kant van het ondernemen, Den Haag: Boom Juridische Uitgevers 2009, p. 43 – 52

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Contact

Send

Sign up

Sign up