Is het partijkartel daadwerkelijk te breken?

Door Paul Breithaupt

LEES VERDER

Misschien wel de grootste verrassing van de verkiezingsuitslag van afgelopen maart is Forum voor Democratie van Thierry Baudet. De partij is opgericht in september 20161 en nog geen jaar later is de partij in de Tweede Kamer vertegenwoordigd met twee zetels.2 Forum voor Democratie is echter niet de enige nieuwe succesvolle partij. De ‘politieke beweging’ DENK van Tunuhan Kuzu en Selcuk Öztürk, opgericht in 2015, heeft bij haar eerste verkiezingen zelfs drie zetels weten te bemachtigen.3 Hoewel het Forum voor Democratie en DENK compleet verschillende standpunten hebben, streven ze hetzelfde doel na. Fractievoorzitter Baudet spreekt vaak over het breken van het ‘partijkartel’. Hij doelt hiermee onder andere op het inperken van de macht van de grote gevestigde partijen in Nederland zoals VDD, CDA, PvdA en D66, die al meerdere decennia vertegenwoordigd zijn in Den Haag.4 Fractievoorzitter Kuzu spreekt in dit geval over zijn strijd tegen ‘de gevestigde orde’.5 De eerste stap is in ieder geval bereikt doordat beide partijen zijn vertegenwoordigd in de Tweede Kamer.

De opkomst en het succes van nieuwe politieke partijen

Opvallend is dat het Forum voor Democratie en DENK niet de enige nieuwe partijen waren tijdens de verkiezingen in maart 2017. Er lijkt een ontwikkeling gaande te zijn in het politieke landschap in Nederland. Acht nieuwe partijen die zijn opgericht na de beëdiging van het Kabinet Rutte II hebben meegedaan aan de Tweede Kamerverkiezingen.6 Van deze partijen zijn slechts het Forum voor Democratie en DENK in de Tweede Kamer gekomen, toch hebben deze acht partijen samen ongeveer 5% van het totaal aantal stemmen in Nederland weten te bemachtigen.2 Bij onze oosterburen in Duitsland is eenzelfde ontwikkeling aan de gang, en misschien nog wel extremer. De in 2013 opgerichte partij AfD7 heeft in de tweede landelijke verkiezingen waaraan zij als politieke partij meedoet afgelopen september zelfs 12% van de Duitse stemmen gekregen en is hiermee duidelijk vertegenwoordigd in het Duitse parlement.8 Ook in Frankrijk is een verandering in het politieke landschap zichtbaar. Emmanuel Macron heeft met zijn partij La République en marche! die is opgericht in 2016 zelfs de Franse verkiezingen gewonnen.9 In Frankrijk is duidelijk afgerekend met de gevestigde politieke partijen Parti Socialiste en Les Républicains: beide waren niet eens vertegenwoordigd in de finale kiesronde. Deze opkomst van nieuwe partijen roept een aantal vragen op. Hoe richt je eigenlijk een politieke partij op in Nederland? Welke gevolgen hebben deze nieuwe politieke partijen op het politieke landschap in Nederland? Kunnen nieuwe politieke partijen succesvol blijven op lange termijn en daarmee het ‘partijkartel’ doorbreken?

Het oprichten van een politieke partij

In beginsel kan iedereen een politieke partij oprichten, ongeacht leeftijd of nationaliteit. Om met een partij te kunnen deelnemen aan de Tweede Kamerverkiezingen zijn er echter een aantal voorwaarden. Deze voorwaarden zorgen ervoor dat het oprichten van een politieke partij niet te makkelijk wordt en dwingen een weloverwogen keuze af.
Om deel te nemen aan de verkiezingen moet een partij geregistreerd worden bij het Centraal Stembureau. Dit is in het geval van de Tweede Kamerverkiezingen de Kiesraad.10 De Kiesraad beoordeelt de registratie van een politieke partij aan de hand van de in de Kieswet gestelde voorwaarden. Allereerst moet sprake zijn van een vereniging met volle rechtsbevoegdheid.10 Dit betekent dat de partij een notariële akte moeten opstellen inclusief statuten. Daarnaast moet de partij worden ingeschreven in het Handelsregister van de Kamer van Koophandel.10 Ten tweede moet een waarborgsom betaald worden. Voor de Tweede Kamerverkiezingen gaat dit om een bedrag van €450.10 Naast deze basisvoorwaarden is er nog een aantal situaties waarin de Kiesraad de registratie van een politieke partij kan afwijzen. Een politieke partij mag bijvoorbeeld niet in strijd zijn met de openbare orde, teveel overeenstemmen met een andere partij of rechtspersoon, of misleidend zijn.10 Zo is in het verleden bijvoorbeeld de partij ‘Nationaal Front’ afgewezen omdat het dezelfde naam heeft als een fascistische partij in de Tweede Wereldoorlog, of de ‘Jongerenpartij Veronica’ omdat deze ten onrechte de indruk wekte iets te maken te hebben Radio Veronica.11 Naast de registratie bij de Kiesraad moet de politieke partij echter ook nog worden geregistreerd bij alle twintig kieskringen in het Koninkrijk der Nederlanden. Dit betekent dat per kieskring minstens 30 ondersteuningsverklaringen moeten ondertekend worden. Behalve in de twintigste kieskring (Caribische deel van Nederland) waar tien ondersteuningsverklaringen voldoende zijn. In totaal zijn dus 580 verklaringen vereist voor de registratie van een partij.10 Daarnaast moet ook nu weer een waarborgsom worden betaald van €11.250. Deze waarborgsom wordt echter terugbetaald als minimaal 75% van de kiesdeler wordt behaald bij de verkiezingen.12

Er zijn heel veel nieuwe partijen opgericht sinds de beëdiging van het kabinet Rutte II.

Verandering van het politieke landschap

Waarschijnlijk heeft de Kiesraad het behoorlijk druk gehad de afgelopen jaren. Er zijn namelijk heel veel nieuwe partijen opgericht sinds de beëdiging van het kabinet Rutte II. Begin 2017 hebben zich een recordaantal van 81 partijen aangemeld om deel te nemen aan de Tweede Kamerverkiezingen van maart.13 Van deze 81 partijen heeft de kiesraad 53 partijen afgewezen. Toch zijn uiteindelijk 28 partijen geregistreerd als deelnemende partijen, wat het hoogste aantal is sinds 1956.14 De vraag is nu of deze nieuwe ontwikkeling invloed heeft gehad op het politieke landschap in Nederland. Deze vraag kan bevestigend worden beantwoord. Na de uitslag van de verkiezingen op 15 maart hebben 13 partijen minimaal één zetel weten te bemachtigen, het hoogste aantal sinds 1972.15 Wat volgde was de langste kabinetsformatie ooit in Nederland. Het duurde maar liefst 225 dagen tot het Kabinet Rutte III werd beëdigd.16 Daarnaast is het voor het eerst sinds 1973 dat weer meer dan drie partijen een regering vormen.17 Ook in Duitsland heeft de nieuwe partij AfD voor enige politieke onrust gezorgd. Voor de twee grootste partijen in Duitsland (CDU/CSU, SPD) is de verkiezingsuitslag van september 2017 de slechtste sinds de Tweede Wereldoorlog.18 Daarnaast verlopen ook in Duitsland de coalitieonderhandelingen stroef. De zogenoemde ‘Jamaica-coalitie’ tussen CDU/CSU, FDP en Bündnis 90/Die Grünen is stuk gelopen. De enige nog mogelijke optie is een ‘Grote coalitie’ tussen CDU/CSU en SPD. De SPD die eerder aangaf niet te willen regeren vanwege het grote verlies dat ze hebben gelezen tijdens de verkiezingen, heeft nu besloten toch te willen deelnemen aan de onderhandelingen met het CDU/CSU. Als deze onderhandelingen echter ook stuk lopen is er alleen nog een minderheidskabinet mogelijk of zelfs nieuwe verkiezingen.19 Alles lijkt er in ieder geval op dat ook hier sprake zal zijn van de langste coalitieonderhandelingen ooit.

Eén duidelijke oorzaak van deze veranderingen in het politieke landschap is de opkomst van nieuwe partijen. Meer partijen tijdens de verkiezingen betekent dat de grote gevestigde partijen stemmen verliezen. De stemmen komen bij andere, nieuwe partijen terecht. Dit heeft als resultaat dat het steeds moeilijker wordt een coalitie te vormen die een meerderheid heeft in de Tweede Kamer. Dit blijkt al uit het feit dat dit jaar minimaal vier partijen nodig waren om een coalitie te vormen in Nederland en de coalitie onderhandelingen die stuk gelopen zijn in Duitsland. Kort gezegd, nieuwe politiek partijen leiden tot een versplintering van het politieke landschap.
Een oplossing voor deze versplintering is het instellen van een kiesdrempel. Het grootste deel van de Europese landen heeft een kiesdrempel van 5%,20 waardoor de kansen voor kleine partijen om in het parlement te komen aanzienlijk dalen. Nederland heeft daarentegen een kiesdrempel van 0.67%, hetgeen ertoe leidt dat veel kleine partijen in de Tweede Kamer kunnen komen. Dit verklaart ook het succes van het Forum voor Democratie en DENK. Als er een kiesdrempel van 5% was geweest bij de afgelopen verkiezingen zouden het Forum voor Democratie, DENK, SGP, 50 Plus, PvdD en de ChristenUnie nu niet in de kamer zitten.21 Het nadeel van een hogere kiesdrempel ziet echter op een van de fundamentele beginselen van onze parlementaire democratie: het beschermen van minderheden, in dit geval kleine politieke groeperingen. Daarnaast zou het al heersende idee van een ‘partijkartel’ hiermee ook versterkt kunnen worden.

Continuïteit van nieuwe politieke partijen
Dat nieuwe politieke partijen op korte termijn een grote impact kunnen hebben op het politieke landschap is zowel in Nederland als in Duitsland en Frankrijk gebleken. De vraag is of dit succes ook kan worden voortgezet op de lange termijn. Kunnen kleine partijen de macht overnemen van de grote gevestigde partijen? De geschiedenis van de politieke partijen in Nederland doet anders vermoeden. Gemiddeld houden nieuwe politieke partijen in de Tweede Kamer het maar één of twee regeringsperiodes vol. Voorbeelden hiervan zijn de Ouderenpartij, Leefbaar Nederland, en Lijst Pim Fortuyn (LFP). Enkele uitzonderingen hierbij zijn de SP, sinds 1994 vertegenwoordigd in de Tweede Kamer, en D66, sinds 1967 vertegenwoordigd in de Tweede Kamer. Beide partijen hebben het tot op heden vol gehouden om in de kamer te blijven.22
De beperkte continuïteit van nieuwe politieke partijen kent met name twee oorzaken. Om zich te onderscheiden van de gevestigde partijen in de Tweede Kamer kaarten nieuwe politieke partijen vaak actuele maatschappelijke problemen aan. Deze maatschappelijke problemen spelen een grote rol in het dagelijkse leven van de Nederlandse bevolking. De Nederlandse burger is dan ook sneller geneigd op een dergelijke nieuwe partij te stemmen. Een bekend voorbeeld hiervan is de vluchtelingencrisis die met name de AfD tot succes heeft geholpen in Duitsland.23 Maatschappelijk problemen zijn echter vaak van korte duur en raken in de vergetelheid. Dit brengt ons bij de tweede oorzaak. Als het maatschappelijke probleem geen rol meer speelt in de samenleving blijkt vaak dat de overige standpunten van de nieuwe politieke partijen niet aanzienlijk afwijken van de standpunten van de gevestigde partijen. In dit geval is de Nederlandse burger sneller geneigd om op de grote bekende partijen te stemmen.
Het vergroten van de kans op langdurig succes ziet dus vooral op het feit dat een nieuwe partij zich duidelijk moet onderscheiden van de gevestigde partijen. Daarnaast kan deze kans op succes ook worden vergroot door het fuseren met verwante kleine partijen. Hierdoor kan het draagvlak van de gefuseerde partij worden vergroot en kunnen meer zetels worden behaald. Dit is in het verleden erg succesvol geweest voor GroenLinks en de ChristenUnie.24

Conclusie
Ondanks de vele voorwaarden die de Kiesraad stelt voor het oprichten van een politieke partij en de vele afwijzingen om deel te mogen nemen aan de verkiezingen, zijn in Nederland de afgelopen vier jaar veel nieuwe politieke partijen opgericht. Dit heeft niet alleen geresulteerd in een duidelijke verandering in het politieke landschap in Nederland maar ook in de rest van Europa. De opkomst van nieuwe partijen leidt tot onrust in de politieke stelsels van met name Nederland, Duitsland en Frankrijk. Grote partijen verliezen kiezers en coalitieonderhandelingen worden steeds moeilijker door versplintering van het politieke landschap. Deze politieke onrust is precies hetgeen wat Thierry Baudet wil bereiken als hij spreekt over het breken van het ‘partijkartel’ en precies wat Tunahan Kuzu graag ziet als hij praat over zijn strijd tegen de ‘gevestigde orde’. De vraag is daarbij of deze ontwikkelingen zich op lange termijn kunnen manifesteren. Nieuwe politieke partijen hebben over het algemeen maar zelden op lange termijn succes. Met name door het feit dat ze vaak actuele problemen in de samenleving aankaarten en zich op de overige standpunten moeilijk kunnen onderscheiden van de gevestigde partijen.
Voor het Forum voor Democratie is de toekomst echter veelbelovend. De partij staat in de actuele peilingen (8 november 2017) al op tien zetels.25 Als ze deze trend door kunnen zetten is de kans groot dat we het Forum voor Democratie in een volgend parlement terug kunnen zien, of zelfs in een volgende kabinetsformatie. Voor DENK is de toekomst minder hoopgevend. De actuele peilingen geven aan dat de partij is blijven hangen op de in maart bemachtigde drie zetels. In tijden van spanning tussen Europa en Turkije is het niet zeker of de partij, die zich associeert met de partij van Erdogan, succesvol kan blijven. Het is dus nog maar de vraag of het ‘partijkartel’ of de ‘gevestigde orde’ van zijn troon kan worden gestoten. Feit is in ieder geval dat het Forum voor Democratie, DENK, de AfD, En Marche! en vele andere nieuwe partijen een duidelijke verandering in het politieke landschap teweeg hebben gebracht. Een verandering die ook de gevestigde partijen hebben opgemerkt en niet kunnen negeren. Ze zullen zich moeten aanpassen aan deze ontwikkeling als ze hun plekje in Den Haag op lange termijn willen behouden.

Paul Breithaupt (21) is momenteel bezig met zijn vierde bachelor jaar rechtsgeleerdheid aan de Universiteit Utrecht. Hij volgt dit jaar de minor ‘European Governance’. Zijn intresses binnen het recht liggen dan ook bij het Internationale en Europese recht. Naast zijn studie is hij lid van het Pleitgenootschap Eggens in Utrecht.


Reageren? Mail naar: paulbreithaupt@live.nl

Voetnoten

1 Parlement & Politiek ‘Forum voor Democratie (FvD)’. URL: https://www.parlement.com/id/vkbfkzyuqytw/forum_voor_democratie_fvd (voor het laatst geraadpleegd op 29 november 2017).
2 Parlement & Politiek ‘Tweede Kamerverkiezingen 2017’. URL:  https://www.parlement.com/id/vk1wljxti6u9/tweede_kamerverkiezingen_2017 (voor het laatst geraadpleegd op 12 december 2017).
3 DENK ‘Politieke beweging DENK officieel opgericht’, 13 mei 2015. URL: https://www.bewegingdenk.nl/over-denk/politieke-beweging-denk-officieel-opgericht-2 (voor het laatst geraadpleegd op 12 december 2017).
4 VPRO & AVRO & BNNVARA ‘Buitenhof’, uitzending: 5 februari 2017 21:10 (NPO 1), te vinden op https://www.npo.nl/buitenhof/05-02-2017/VPWON_1265949.
5 Politiek Manifest DENK, Den Haag februari 2015. URL: https://www.bewegingdenk.nl/wp-content/uploads/2015/05/manifest-denk.pdf (voor het laatst geraadpleegd op 8 december 2017).
6 Jezus Leeft (2013), Vrijzinnige Partij (2014), VoorNederland (2014, opgeheven na de verkiezingen in maart dit jaar), DENK (2015), Forum voor Democratie (2016), Nieuwe Wegen (2016), Geen Peil (2016), Artikel 1 (2017).
7 Duitsland Instituut ‘AfD’ [Universiteit Amsterdam]. URL: https://duitslandinstituut.nl/naslagwerk/1193/afd (voor het laatst geraadpleegd op 29 november 2017).
8 Juurd Eijsvoogel ‘Merkel blijft, maar AfD is de échte winnaar. Verkiezingen in Duitsland.’ [NRC], 24 september 2017. URL: https://www.nrc.nl/nieuws/2017/09/24/merkel-blijft-verzwakt-13169480-a1574695 (voor het laatst geraadpleegd op 29 november 2017).
9 Gaby de Groot, Carlo Molenaar ‘Hoogste nieuwe binnenkomer’ [Het Financieele Dagblad], 19 juni 2017. URL: https://fd.nl/economie-politiek/1206554/hoogste-nieuwe-binnenkomer (voor het laatst geraadpleegd op 29 november 2017).
10 Kieswet, artikelen: E11 lid 2, G1 lid 1-2-3(sub a en b)-4(sub a t/m f), H4 lid 1(sub a t/m d).
NRC Handelsblad ‘Partij oprichten’, 27 januari 2000. URL: https://retro.nrc.nl/W2/Lab/Profiel/Politiekepartijen/oprichten.html (voor het laatst geraadpleegd op 29 november 2017).
11 Kiesraad ‘Waarborgsom kandidaatstelling’ URL: https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/tweede-kamer/kandidaatstelling/waarborgsom-kandidaatstelling (voor het laatst geraadpleegd op 8 december 2017).
12 Kiesraad ‘Record aantal (81) geregistreerde partijnamen Tweede Kamerverkiezing’ 22 december 2016. URL: https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2016/12/22/record-aantal-81-geregistreerde-partijnamen-tweede-kamerverkiezing (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
13 Parlement & Politiek ‘Aantal deelnemende partijen Tweede Kamerverkiezingen’ URL: https://www.parlement.com/id/vk9scmucgjhj/aantal_deelnemende_partijen_tweede (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
14 Kiesraad ‘Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 15 maart 2017’, 21 maart 2017. URL: https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2017/03/20/officiele-uitslag-tweede-kamerverkiezing-15-maart-2017 (voor het laatst geraadpleegd op 12 december 2017).
Parlement & Politiek ‘Duur kabinetsformaties sinds 1946’ URL: https://www.parlement.com/id/vhnnmt7mnnzb/duur_kabinetsformaties_sinds_1946 (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
Parlement & Politiek ‘Kabinetten 1945-heden’ URL: https://www.parlement.com/id/vh8lnhrp1x03/kabinetten_1945_heden (voor het laatst geraadpleegd op 12 december 2017).
Deutscher Bundestag ‘Bundestagswahlergebnisse seit 1949 – Zweitstimmen’ URL: https://www.bundestag.de/parlament/wahlen/ergebnisse_seit1949/244692 (voor het laatste geraadpleegd op 6 december 2017).
NOS ‘Coalitievorming Duitsland mislukt, mogelijke nieuwe verkiezingen’ 20 november 2017. URL: https://nos.nl/artikel/2203684-coalitievorming-duitsland-mislukt-mogelijk-nieuwe-verkiezingen.html? (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
Parlement & Politiek ‘Kiesstelsels in de Europese Unie’ URL: https://www.parlement.com/id/vhnnmt7jpazx/kiesstelsels_in_de_europese_unie (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
Parlement & Politiek ‘Tweede Kamerverkiezingen 2017’ URL: https://www.parlement.com/id/vk1wljxti6u9/tweede_kamerverkiezingen_2017 (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
Parlement & Politiek ‘Kortstondig succes bij verkiezingen’ URL: https://www.parlement.com/id/vh8lnhrouwza/kortstondig_succes_bij_verkiezingen (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
Joris Kooiman ‘Vluchtelingencrisis drijft Duitse kiezers naar de flanken’ [Het Financieele Dagblad], 10 maart 2016. URL: https://fd.nl/economie-politiek/1142953/vluchtelingencrisis-drijft-duitse-kiezers-naar-de-flanken (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2016).
Parlement & Politiek ‘Gefuseerde partijen’. URL: https://www.parlement.com/id/vikwjsmv7vz8/gefuseerde_partijen (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).
NOS ‘Peilingwijzer: regeringspartijen en Wilders in de min, Forum stijgt’, 8 november 2017. URL: https://nos.nl/artikel/2201780-peilingwijzer-regeringspartijen-en-wilders-in-de-min-forum-stijgt.html (voor het laatst geraadpleegd op 6 december 2017).

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Contact

Send

Sign up

Sign up