DE BURGERMEESTER UIT DE GRONDWET GESTOTEN

Begin oktober 2017 werd bekend dat het nieuwe kabinet de weg vrij maakt voor een gekozen burgemeester. Al jaren is dit een wens van D66. In april 2015 is dit initiatiefvoorstel met betrekking tot wijziging van de Grondwet over de aanstelling van de burgemeester in de eerste lezing met meerderheid van stemmen aangenomen.1 In het regeerakkoord is besloten om de behandeling van dit initiatiefwetsvoorstel door te zetten.2 Biedt dit nu een mogelijkheid om een burgemeester te laten kiezen door het volk? En wat zijn de andere opties?

Tekst door: Els van Kolfschooten

LEES VERDER

DE BURGEMEESTER UIT DE GRONDWET GESTOTEN

Huidige wijze van benoeming van de burgemeester

Op dit moment staat in de Grondwet (hierna: Gw) in artikel 131: ‘De commissaris van de Koning en de burgemeester worden bij koninklijk besluit benoemd.’Deconstitutionalisering houdt in dat de wijze van benoeming wordt bepaald in een gewone wet in plaats van de grondwet, waardoor een wijziging in de wijze van benoeming eenvoudiger wordt. Op dit moment wordt de burgemeester op de volgende wijze gekozen: de door de bevolking gekozen gemeenteraadsleden stellen een vertrouwenscommissie in. Er wordt een vacature opgesteld waarbij mensen kunnen solliciteren bij de commissaris van de Koning. De vertrouwenscommissie voert de sollicitatiegesprekken  en brengt hierover verslag uit tegenover de gemeenteraad. De raad stelt de aanbeveling tot benoeming vast in een besloten vergadering. Op deze vergadering rust een geheimhouding. Er volgt hierna nog een controle door de minister van Binnenlandse Zaken, en als deze het goedkeurt, volgt hierna de benoeming bij koninklijk besluit.3

Geschiedenis en voorprocedure

Al in 1848 werd door Thorbecke voorgesteld om de benoeming van de burgemeester niet in de grondwet op te nemen. Het zou handiger zijn als de wetgever niet gebonden was aan de wijze van benoeming.4 Toch besloot de grondwetscommissie om het toenmalige artikel 139 lid 2 Gw 1848 op te nemen. In de loop der jaren is meermaals geprobeerd om de benoeming aan de wetgever te laten en het uit de grondwet te schrappen maar steeds mislukte dit.5
Toch probeerde D66-Tweede Kamerlid Gerard Schouw het opnieuw. En eindelijk met succes, zoals het nu lijkt. Het voorstel is op 28 april in de eerste lezing in de Eerste Kamer aangenomen. Op 4 mei 2017 maakte het Tweede Kamerlid voor D66 Rob Jetten het wetsvoorstel in tweede lezing aanhangig.6

‘ Als de keuze wordt overgelaten aan de wetgever, zou deze in kunnen spelen op de maatschappelijke tendens van dat moment’

Redenen voor deconstitutionalisering

De belangrijkste reden hiervoor is – naar mijn mening – dat het idee over hoe een burgemeester zou moeten worden aangesteld, nog steeds een thema is. Als de keuze wordt overgelaten aan de wetgever, zou deze in kunnen spelen op de maatschappelijke tendens van dat moment.7 Zo blijkt ook dat onder de bevolking de wens bestaat dat er voor de benoeming van de burgemeester andere mogelijkheden moet kunnen zijn, behalve de benoeming door de Kroon.8

Nadelen huidige procedure

De huidige wijze van aanstelling van de burgemeester is niet transparant te noemen. Immers, wat er wordt besloten in de vertrouwenscommissie en in de besloten vergadering door de raad, blijft geheim. Er zijn wel enkele controlemomenten ingebouwd, maar voor de bevolking is niet te achterhalen waarom voor een bepaalde burgemeester is gekozen. Een ander belangrijk punt is de democratische legitimatie. De bevolking heeft totaal geen invloed op wie de burgemeester in zijn of haar gemeente wordt. Specifiek is er ook geen lokale legitimatie. Een burgemeester komt vaak van buitenaf en gaat pas na aanstelling in de gemeente wonen. Voor de bevolking van de gemeente is er weinig herkenning. Maar ook voor de gemeenteraad zelf. Zij kennen de burgemeester vaak niet voordat hij of zij wordt aangesteld, waardoor de burgemeester minder snel zal worden aanvaard binnen de raad.9

Doordat de huidige regering zich achter de grondwetswijziging heeft geschaard, is de kans groot dat het voorstel ook door de tweede lezing komt

Wat gaat er gebeuren na de grondwetswijziging?

Doordat de huidige regering zich achter de grondwetswijziging heeft geschaard, is de kans groot dat het voorstel ook door de tweede lezing komt. De partijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie hebben namelijk een tweederde meerderheid in zowel de Tweede als de Eerste Kamer.10 Het artikel in de grondwet zal dan komen te luiden: ‘De commissaris van de Koning en de burgemeester worden aangesteld, geschorst en ontslagen op een bij wet te bepalen wijze. Krachtens de wet kunnen nadere regels worden gesteld over de daarbij te volgen procedures.’ Het is nog dus nog niet kant-en-klaar hoe de benoeming van de burgemeester dan in zijn werk zal gaan. Er zijn verschillende opties denkbaar.

Verkiezingen door de gemeenteraad

Een optie is om de gemeenteraad de burgemeester te laten kiezen. Het verschil vergeleken met de huidige situatie is dat actoren van buitenaf geen rol spelen, zoals de commissaris van de Koning en de minister. De burgemeester wordt aangesteld door het hoogste orgaan in de gemeente, dat geacht wordt de lokale gemeenschap te vertegenwoordigen. Voordeel hiervan is dat de burgemeester een sterkere band met de lokale politiek heeft. Verder is voor de burgers transparant waar de burgemeester vandaan komt en hoe deze is gekozen. De democratische legitimatie is ook beter gewaarborgd doordat dit indirecte democratie is.11

Het grootste bezwaar tegen een door de gemeenteraad gekozen burgemeester is het het relatief sterke politieke karakter van de benoeming. Daarmee wordt bedoeld dat een politiek orgaan, namelijk de gemeenteraad over de benoeming van de burgemeester gaat. De burgemeester wordt daarmee een meer ‘politieke functionaris’. Daarnaast is het voor een politiek benoemde burgemeester niet eenvoudig is om daadwerkelijk ‘boven’ de partijen te staan, zelfs als hij de gemeenteraad unaniem achter zich heeft. De raadsbenoeming gaat namelijk ten koste van de politieke onafhankelijkheid van de burgemeester.12

Door de wethouders gekozen burgemeester

Een andere manier van indirecte democratie is de benoeming niet door de gemeenteraad maar door de wethouders van het college van B&W. Er is verder geen heel groot verschil met de aanstelling door de raad. Een voordeel kan zijn dat waar een door de Kroon of raad gekozen burgemeester niet altijd als vanzelfsprekend (snel) in het team past, kunnen de wethouders in dit model zelf iemand aanwijzen die dat wel doet. Hierdoor zal het college sneller als team functioneren. Een zelfgekozen voorzitter zal gemakkelijker als teamleider kunnen fungeren.13

Het nadeel is dat hier de lokale legitimatie ook weer sneller ontbreekt. Een door de wethouders gekozen burgemeester wordt minder goed in staat geacht de eenheid van gemeente en samenleving te representeren dan een burgemeester die van buiten de lokale politiek wordt benoemd of een die bredere politieke steun heeft. Bovendien is in dit model slechts een klein deel van de lokale politieke actoren bij de benoeming betrokken is. De gemeenteraad, die aan het hoofd van de gemeente staat, is hier bijvoorbeeld nauwelijks bij betrokken.14

Rechtstreeks gekozen burgemeester

De laatste, maar zeker niet de minst belangrijke optie is  dat de bevolking zelf haar burgemeester rechtstreeks zal kiezen. Burgemeesters zullen zelf campagne voeren en burgers kunnen daarna via verkiezingen stemmen.

Voordeel hiervan is duidelijk dat democratische legitimatie beter gewaarborgd is, burgers hebben zelf rechtstreeks kunnen kiezen. Dit kan voor verbondenheid binnen de gemeente zorgen. Ook zullen burgers eerder een keuze van de burgemeester hierdoor accepteren. Burgemeester behoudt ook meer haar onafhankelijk positie ten opzichte van de raad en het college van B&W, net zoals bij de kroonbenoeming. Daarnaast is de aanstellingsprocedure waarbij de burgemeester rechtstreeks gekozen wordt, in vergelijking met de hiervoor beschreven varianten, het meest transparant.15

Er zijn echter ook nadelen aan het rechtstreeks kiezen van een burgemeester, waaronder het feit dat niet de gehele bevolking zich door deze burgemeester vertegenwoordigd zal voelen. Het gevolg daarvan is ook dat de besluitvorming van de burgemeester niet eerder zal worden geaccepteerd door de burgers, immers alleen door dat deel van de bevolking dat op de gekozen burgemeester heeft gestemd. Verder spelen de raad en het college nagenoeg geen rol meer in het benoemingsproces waardoor de steun van hen mogelijk ontbreekt.16

Mijn voorkeur gaat uit naar een benoeming via de gemeenteraad. Hierdoor is de aanstelling in ieder geval al transparanter, zodat we van het schimmige gedoe van de vertrouwenscommissies af zijn.

Conclusie

Als eerste ben ik van mening dat de benoeming van de burgemeester beter uit de grondwet kan verdwijnen en bij wet worden geregeld. Vooral het punt dat aanstelling daardoor makkelijker kan worden gewijzigd is van belang. Hierdoor kan worden ingespeeld op de ontwikkelingen in de maatschappij.

De keuze voor welke benoeming blijft lastiger. Mijn voorkeur gaat uit naar een benoeming via de gemeenteraad. Hierdoor is de aanstelling in ieder geval al transparanter, zodat we van het schimmige gedoe van de vertrouwenscommissies af zijn. Ik kies daarbij liever voor een aanstelling door de raad dan het college, omdat op deze manier de indirecte democratie gewaarborgd is.

De reden dat ik absoluut geen voorstander ben van de direct gekozen burgemeester, is het volgende. De huidige tendens in de maatschappij is de ‘steeds groter wordende mond’ van de burger. Ik vraag mij daarom af of het verstandig is om het volk haar burgemeester zelf te laten kiezen. De burger roept maar zonder er over na te denken. Bovendien heeft zij meestal geen verstand van de (lokale) politiek. Een grote kans is dat de burger gaat stemmen op basis van populariteit. Een keuze voor de buurman op de lijst is daarom erg groot. Daarom wil ik graag afsluiten door aan te sluiten bij de gedachte van één van de bekendste filosofen uit de oudheid, Plato. Hij meende dat het volk dom was en koos niet voor de democratie. Ik ben het hier deels mee eens, in ieder geval dat we niet te ver moeten doorslaan met de democratie en dit ook uit handen kunnen geven aan de mensen die hier meer verstand van hebben.

Els (23) is masterstudent Privaatrecht, met de specialisatie commercieel vermogensrecht. Haar interesse ligt vooral bij het contractenrecht. Naast haar studie is ze veel op de racefiets te vinden bij Studenten Wielervereniging De Domrenner en heeft ze een bijbaan bij een advocatenkantoor in Utrecht.

Contact opnemen? Dat kan via:

e.h.vankolfschooten@students.uu.nl

Voetnoten

1. Handelingen I 2014/15, 33239, nr. 30 item 4.

2. ‘Vertrouwen in de toekomst’, Regeerakkoord 2017 – 2021, VVD, CDA, D66 en ChristenUnie  p. 7.

3. Artikel 61 gemeentewet.

4. Kamerstukken II 2011/12, 33239, nr 3 (MvT), p. 1

5. Zie bijvoorbeeld o.a.: 1971: Eindrapport commissie Cals-Donner, p. 291–293 en 2005: Kamerstukken II 2011/12, 33239, nr 3 (MvT), p. 3.

6. Deconstitutionalisering Kroonbenoeming, op www.denederlandsegrondwet.nl, geraadpleegd op 1-12-17.

7. Kamerstukken II 2011/12, 33239, nr 3 (MvT), p. 3.

8. Kamerstukken II 2002/03, 28509, nr 4, p. 3-4.

9. P. Tops, N. Karsten en J. van Ostaaijen, ‘De aanstellingswijze gewogen Een overzicht van argumenten voor en tegen verschillende modellen van aanstelling van de burgemeester’, Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Tilburg University September 2014, p. 20-23.

10. Remco Meijer, ‘Nieuw kabinet maakt de weg vrij voor de gekozen burgemeester’, Volkskrant 7 oktober 2017.

11. P. Tops, N. Karsten en J. van Ostaaijen, ‘De aanstellingswijze gewogen Een overzicht van argumenten voor en tegen verschillende modellen van aanstelling van de burgemeester’, Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Tilburg University September 2014, p. 25-26.

12. Idem, p. 26-27.

13. M. J. G. J. A. Boom, Teambuilding in een versplinterd politiek landschap: over het belang van burgemeesters (VNG Antriumlezing 13 januari 2011). Den Haag: VNG.

14. P. Tops, N. Karsten en J. van Ostaaijen, ‘De aanstellingswijze gewogen Een overzicht van argumenten voor en tegen verschillende modellen van aanstelling van de burgemeester’, Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Tilburg University September 2014, p. 35.

15. Idem, p. 29-30.

16. Kamerstukken I 2014/15, 33 239, K.

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Contact

Send

Sign up

Sign up