‘’Juist liberalen weten dat vrijheid niet mag worden los gezien van verantwoordelijk­heid.’’

Ebru Mertturk, Yaël-Naomi de Jongh en Masja Zweers

Elk jaar stelt Vrij Nederland de Politieke Integriteitsindex op, die aan de hand van een overzicht van het aantal rellen en affaires de integriteit van partijen meet. Elk jaar is de VVD de koploper met de meeste affaires. Van een nek-aan-nekrace valt op zijn zachtst gezegd niet te spreken: in 2016 telde de VVD vijftien integriteitskwesties die het nieuws haalden, tegenover vijf bij D66, vier bij CDA, drie bij PvdA en één bij PVV.1 Daar komt bij dat de VVD ook nog eens de partij is met het langste strafblad: sinds 2008 zijn er 21 VVD’ers strafrechtelijk vervolgd. Wederom zijn de verschillen met andere partijen groot: PvdA telt er vijf, D66 en CDA drie.2 Zijn de hoge cijfers van de VVD te wijten aan toeval of heerst er een heuse partijcultuur die gedragsnormen van de hand werpt?

Als het aan Erwin Weggemans ligt, is integriteit samen te vatten in een mooi Engels zinnetje: doing the right thing when nobody is watching. “Het houdt eigenlijk in dat je alles wat je doet, aan jezelf kunt verantwoorden. Dat je doet wat ethisch juist is’’. Erwin Weggemans geeft voorlichtingen over integriteit aan VVD-leden namens de Haya van Somerenstichting. Deze stichting zet zich in als opleidings- en traininginstituut van de VVD. Erwin geeft cursussen aan zowel de huidige als de aanstormende VVD-leden die een functie mogen bekleden. Doel van deze voorlichtingen is de VVD’er nóg beter naar buiten laten treden.3 Met de vijftien integriteitskwesties, alleen al in 2016, lijkt dit een flinke taak. Wij hebben meneer Weggemans mogen interviewen over de VVD cultuur, beeldvorming, geloofwaardigheid en (vooral) integriteitsaffaires.

‘’Het gaat niet om het voorkomen van schandalen, maar om het vinden van de juiste mensen’’

Wat doet de VVD om de integriteit binnen de partij te waarborgen?
‘’De VVD kent een integriteitscode.” Zodra een lid een functie wil gaan bekleden moet deze code getekend worden en moet het lid zich hieraan houden. Bovendien worden de leden gecontroleerd door de commissie integriteit. Je moet je gewoon 24/7 houden aan de integriteit, ook in je privé leven’’, aldus Erwin.” Naast de commissie integriteit is de scoutingscommissie ook belangrijk. Zij kiezen de mensen die geschikt zijn voor de functies en filteren de ongeschikten eruit. Verder geven we zo veel mogelijk integriteitscursussen om de leden bewust te maken van de mogelijke gevaren’’. Tijdens zo’n cursus wordt diep ingegaan op de betekenis van integriteit en ethiek: de leer van Aristoteles, John Stuart Mill en Jeremy Bentham komen (onder andere) aan bod.

Wat gebeurt er als iemand zich niet aan die integriteitscode houdt?
‘’Als het zich voordoet moet je er gelijk op ingrijpen om te voorkomen dat het probleem groter wordt en er schade wordt berokkend aan de politiek: dat wil zeggen dat er door de actie van het partijlid een andere boodschap dan het ideaal van de partij naar buiten wordt gebracht. In het ergste geval wordt diegene dan uit de partij verwijderd. Dit wordt beslist door het hoofdbestuur. Een lid kan te allen tijde uit zichzelf opstappen en alleen het hoofdbestuur heeft het recht om partijlidmaatschap te ontnemen. Tegen deze beslissing van het hoofdbestuur kan het weggestuurde partijlid in beroep gaan; daar is een hele rechtsgang voor die zelfs kan eindigen bij de civiele rechter. In Drenthe deed zich het voorval voor dat een lid met zijn gedrag de partij direct schade berokkende, de zaak werd toen in onderzoek genomen en het hoofdbestuur besloot zijn lidmaatschap te ontnemen. Het lid ging in hoger beroep, maar de beslissing werd in stand gehouden’’.

De invloed van de media is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Anticipeert de VVD hierop door zich actiever in te zetten om ‘’schandaaltjes’’ te voorkomen?
‘’Het gaat ons niet om het voorkomen van ‘’schandaaltjes’’, maar om het vinden van mensen die geschikt zijn voor de functie die zij moeten bekleden en die op de juiste manier het politieke standpunt naar buiten dragen. Het is zeker anders dan vroeger; er is nu veel meer bewustzijn van de gevaren die er zijn. We zijn actiever bezig met partijleden bewust maken van de mogelijke gevaren, daarom geven we ook opleidingen en cursussen over integriteit. Maar dit zouden we ook doen als de media er niet zo bovenop zouden zitten. We willen gewoon dat de politiek als geheel geloofwaardig blijft; dat het standpunt zo zuiver mogelijk naar voren komt.’’

‘’Je moet je nooit groter voelen dan de partij’’

Het lijkt erop alsof jullie er bovenop zitten. Hoe kan het dat de VVD dan alsnog zo vaak in het nieuws komt wegens integriteitsschandalen?
‘’Is dat zo? Je zegt het zo stellig. Ik denk dat deze problemen in elke partij wel spelen en dat dat niet betekent dat een hele partij fout zit. Daarnaast speelt beeldvorming hier ook een grote rol. Zodra er sprake is van een schijn van belangenverstrengeling of misdrijf, leeft er een negatief beeld dat het desbetreffende partijlid al zo veel schade toebrengt dat het niet eens meer gaat om de inhoud. Dit zie je nu ook gebeuren bij de kwestie Moorlag: het gaat er al lang niet meer om of hij wel of niet goed heeft gehandeld. Het beeld alleen al is voldoende voor de burger om te willen dat hij opstapt. Hetzelfde geldt voor Henry Keizer: uiteindelijk is er nooit meer onderzoek naar hem gedaan omdat hij al uit zichzelf is opgestapt. Dit kwam omdat de beeldvorming het zo groot maakte, dat de mensen niet eens meer keken naar wat er echt was gebeurd. Op dat soort momenten is het beter om afstand te nemen. Je moet je nooit groter voelen dan de partij: wanneer jij schade toebrengt aan de partij, moet je soms jezelf opofferen voor het algemene belang.’’

Oké, maar alsnog is het zo dat de VVD vaker in het nieuws komt omtrent integriteitskwesties dan andere partijen. Hans van den Heuvel, emeritus Hoogleraar aan de VU, ziet een serieus verband tussen het aantal integriteitsaffaires van de VVD en het ‘type mens’ dat de partij aantrekt: liberalen uit het bedrijfsleven die streven naar meer vrijheid en minder regels.4 Heeft hij niet een beetje gelijk?
‘’De hypothese van Hans van de Heuvel bevat naar mijn mening een aantal misvattingen. Ten eerste rekruteert de VVD zeker niet voornamelijk uit het bedrijfsleven. We zouden juist graag wíllen dat meer mensen uit het bedrijfsleven in de actieve politiek betrokken zouden zijn.
Andersom is overigens wel het geval dat gewezen politici na hun politieke carrière de overstap maken naar het bedrijfsleven. De tweede misvatting is dat liberalen zich vrij en daarom ongebonden aan regels zouden willen voelen. Juist liberalen weten dat de vrijheidsgedachte niet mag worden los gezien van het andere grondbeginsel van liberalisme: de verantwoordelijkheid. Liberalen zijn er zich bewust van dat hun vrijheid ophoudt, waar zij de vrijheid van een ander belemmert. Voorts voelen zij zich verantwoordelijk voor de wereld om hen heen. Het naleven van de geschreven en ongeschreven regels zijn in mijn ogen de uitvoering van de verantwoordelijkheidsgedachte die liberalen in zich dragen. Ik vind dat de hypothese van den Heuvel grenst aan stereotypering, waarbij een grote groep wordt gekarakteriseerd en weggezet op grond van de gedragingen van enkelingen. Het kenmerk van de wetenschap is dat het zowel systematisch verkregen informatie als objectieve menselijke kennis vergaart. Of de uitspraak van den Heuvel hieraan voldoet, daar heb ik mijn twijfels over.’’

‘’Mensen dienen op feiten te worden veroordeeld en niet op beeldvorming.’’

Goed, er is dus geen sprake van een ‘type’ VVD’er. Is er dan wel een andere soort partijcultuur? GroenLinks, PvdA en SP hebben eerder dan de VVD de neiging afstand te nemen van een partijlid bij de schijn van een integriteitsaffaire. Bij de VVD wordt iemand die wordt beschuldigd van belangenverstrengeling zelfs stellig wordt beschermd. Een voorbeeld: Rutte’s zachte woorden toen Ivo Opstelten onder vuur lag wegens de Teevendeal: ‘’Ivo behoort tot de beste mensen die we hebben.’’ Kunt u zich vinden in het idee dat binnen de VVD de cultuur heerst om partijgenoten in bescherming te nemen indien zij de schijn tegen hebben?
‘’Evenals in het strafrecht, waarin een duidelijk verschil wordt gemaakt tussen de verdachte en de veroordeelde, is een liberale partij van mening dat het individu bescherming verdient en als onschuldig wordt aangemerkt totdat het tegendeel bewezen is. Kortom, mensen dienen op feiten te worden veroordeeld en niet op onderbuikgevoelens of beeldvorming. Principieel ben ik van oordeel dat mensen bescherming verdienen totdat objectief vaststaat dat zij niet integer hebben gehandeld.’’

‘’Politici moeten niet tegen elkaar in jargon praten als een stelletje technocraten’’

Denkt u niet dat deze beschermingsdrang er juist toe leidt dat de integriteitsaffaires van de VVD worden opgerekt en daardoor onnodig worden uitvergroot in de media?
‘’Onze trainingen zijn gericht op het vermijden van negatieve beeldvorming en het  voorkomen van de schijn tegen hebben. Dit doen we bijvoorbeeld door hen bewust te maken van de valkuilen die er zijn. Het is de taak van de journalistiek om in volle onafhankelijkheid de politiek te controleren op haar functioneren en zaken te openbaren die de toets der kritiek niet kunnen doorstaan. De journalistiek heeft derhalve een zeer nuttige bijdrage in de werking van onze rechtsstaat.’’

Denkt u dat de andere partijen zich ook zo bezighouden met integriteit?
‘’Dat weet ik niet; wij houden ons bezig met onze eigen commissie. We vinden het wel heel goed dat de andere partijen nu ook zo’n commissie hebben: iedereen is daar uiteindelijk bij gebaat. Politiek is totaliteit.’’

Vind u de VVD integer genoeg?
‘’Ik denk dat de VVD zeker een geloofwaardige partij is. Zij hebben het in het vorige kabinet met PvdA goed gedaan: de PvdA is daar onterecht veel te hard voor gestraft. De politieke partijen moeten gewoon oppassen dat ze zichzelf niet te ver verwijderen van de burgers. Ze moeten niet tegen elkaar in jargon praten als technocraten, maar zich toespitsen op de burgers en oog hebben voor de problemen in de maatschappij. Dit betekent niet dat je populistisch moet zijn, maar het bezoeken van bedrijven of andere stichtingen om de mensen te begrijpen is heel goed. Je bent juist geloofwaardig als je de mensen erbij betrekt: niet te paternalistisch, maar samen naar oplossingen zoeken. Dat is open beleid.’’

[1] De Koning, B. (2018, 22 maart). VVD-politici komen het meest in aanraking met strafrecht. Geraadpleegd op 10 januari 2018, van www.vn.nl/politieke-integriteits-index-vvd-ers-komen-het-meest-in-aanraking-met-strafrecht/
[2] De Koning, B. (2018, 22 maart). VVD-politici komen het meest in aanraking met strafrecht. Geraadpleegd op 10 januari 2018, van www.vn.nl/politieke-integriteits-index-vvd-ers-komen-het-meest-in-aanraking-met-strafrecht/
[3] VVD trainingen, De Haya van Somerenstichting, van https://opleidingen.vvd.nl/info/1089/de-haya-van-somerenstichting
[4] Giebels, R. (2017, 6 mei). De VVD en integriteitskwesties: toeval of partijcultuur? Geraadpleegd op 10 januari 2018, van www.volkskrant.nl/binnenland/de-vvd-en-integriteitskwesties-toeval-of-partijcultuur/

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Contact

Send

Sign up

Sign up