DEPOLITI­SERING

Van Kelly tot Habermas

Door Charlotte van Oirsouw

LEES VERDER

‘Depolitisering is een efficiënte methode om knopen door te hakken die anders zouden blijven liggen in het politieke debat’

Kelly is een fysiek en geestelijk gehandicapt kind. Dit vanwege een chromosale afwijking. Voor haar geboorte was al bekend dat haar oom dezelfde chromosale afwijking bezat. Om die reden vroeg haar moeder voorafgaand aan Kelly’s geboorte om een prenataal onderzoek. De verloskundige besloot echter dat dit niet nodig was. Als dit onderzoek wel was uitgevoerd en daaruit was gebleken dat baby Kelly een chromosale afwijking zou hebben, dan was de moeder op abortus overgegaan.  De ouders stelden het ziekenhuis en de verloskundige daarom aansprakelijk voor het maken van een beroepsfout. De Hoge Raad oordeelde dat hiervan inderdaad sprake was zette daarmee een norm voor het uitvoeren van prenataal onderzoek.1

‘De onduidelijkheid in de Baby Kelly zaak is grotendeels het gevolg van het proces van depolitisering’

Binnen de medische wereld bestaat verdeeldheid in meningen over prenatale onderzoeken omdat de kans op een miskraam daardoor groter wordt. Vanuit de politiek worden weinig richtlijnen rondom medisch handelen gegeven. Vaak bestaat er op het gebied van medisch ethische normen daarom onduidelijkheid wat volgens de wet wel of niet is toegestaan. Of een arts zijn werk uiteindelijk zorgvuldig heeft gedaan wordt niet bepaald door de politiek, maar door tuchtcolleges en rechters die in specifieke zaken oordelen. De Baby Kelly zaak is een voorbeeld voor veel zaken waarin de ethische en morele standaard door een andere instantie dan de democratisch gelegitimeerde wetgever gesteld wordt.

De onduidelijkheid in de Baby Kelly zaak is grotendeels het gevolg van het proces van depolitisering. In dit artikel behandel ik wat dit depolitisering inhoudt, hoe dit past binnen de opvattingen van verschillende denkers en beoordeel ik de wenselijkheid van depolitisering als politiek gereedschap.

Wat is depolitisering?

Depolitisering is het antoniem van politisering. Het heeft betrekking op het ‘weghalen’ van onderwerpen uit de politiek. De betreffende onderwerpen hebben vaak een hoog politiek conflictgehalte. Door een herformulering van de probleemstelling wordt het onderwerp ‘juridisch-technisch’ of ‘economisch-wetenschappelijk’ gemaakt. Het vinden van een oplossing wordt vervolgens uit handen gegeven aan een instelling die niet politiek is.2 Depolitisering is een efficiënte methode om knopen door te hakken die anders zouden blijven liggen in het politieke debat. De normen binnen de medische ethiek en het daaraan hoog vastzittende politiek conflictgehalte in zaak Baby Kelly zijn hiervan een goed voorbeeld. De geldende medisch-ethische normen worden gesteld door onafhankelijke instanties zoals de KNMG3 of de rechter in plaats van de wetgever.4 De discussie wordt uit de politiek gehaald en de oplossing moet worden gevonden door een apolitieke instelling.

‘May you live in interesting times’5

Onze tijd is bijzonder interessant. Globalisering, kapitalisme en technologische ontwikkelingen geven het recht genoeg uitdagend denkvoer. Er zijn in deze context veel onbeantwoorde vragen. Hoe groot is het aansprakelijkheidspercentage van een zelfrijdende auto? Hoe vrij is competitie binnen de vrije markt? Hoe pakken wij op globaal niveau klimaatverandering aan? In hoeverre reguleren wij bedrijven zoals Google en Facebook? Wie is verantwoordelijk voor zelflerende algoritmes? Onze tijden zijn interessant, maar dit gaat niet zonder onrust en conflict. Daarom is het ondanks de efficiëntie en zekerheid die depolitisering creëert, des te belangrijker om stil te staan bij de diepere gedachtens achter het maken van beslissingen.

Wat denken denkers?

John Locke – vader van de economische vrijheid

Locke zijn ideaal van economische vrijheid houdt in dat niemand andermans eigendom af mag nemen zonder instemming van de eigenaar.6 Hieruit ontstond het nog steeds heersende ideaal van economisch liberalisme, die door depolitisering grote invloed heeft op de maatschappij. De overheid – en daarmee de wetgever – mag zich niet inmengen in het vrije spel van de economische krachten. De economische orde functioneert namelijk het beste als ieder de vrijheid heeft om ongehinderd zijn eigen belangen na te jagen. Door de maximalisatie van het minimale zijn ook de minderbedeelden beter af.7 De staat moet zich beperken tot geschillenbeslechting en rechtshandhaving, de rest wordt overgelaten aan de vrije markteconomie.8 De vrije markt is nog steeds de kern van onze economische orde omdat een efficiënte allocatie van goederen en diensten onze welvaart zo optimaal mogelijk maakt. De vrije markt wordt slechts getemperd door het dwingende recht. Een welvaartsgroei zoals wij deze kennen is onmogelijk door prijsmechanismes en een gereguleerde afstemming van vraag en aanbod. Doordat de vrije markt gedepolitiseerd is, blijft de economie geprikkeld door concurrentie, ondernemerschap en productievergroting.9 Voor het individu is ongereguleerde groeiende welvaart wenselijk. De depolitisering van de markteconomie heeft echter nare ongereguleerde gevolgen omdat het geen rekening houdt met publieke belangen, denk daarbij bijvoorbeeld aan het milieu. Dat daarover niet voorafgaand niet gedebatteerd kan worden, is daarom onwenselijk.

Schmitt – een liberalistische ideologie

Schmitt vindt dat een onderwerp als ‘niet-politiek’ bestempelen uiteindelijk ook een politieke overweging is. Het liberalistische idee dat conflicten op deze manier vermeden moeten worden vindt hij echter een hypocriete ideologie. Politieke vragen kunnen namelijk niet opgelost worden door te verwijzen naar een neutrale arbiter zoals ‘de markt’ of ‘de moraal’. Er moet altijd een menselijke beslissing worden genomen. Schmitt gelooft niet dat de democratie en de bijbehorende vrije markt een universele aantrekkingskracht zouden hebben. In het liberale systeem wordt politiek vervangen door procedure, maar uiteindelijk zal dit systeem zichzelf in de staart bijten omdat het zichzelf destabiliseert.

Hannah Arendt – verplaatsing van het probleem

Volgens Arendt is depolitiseren het oplossen van een politiek probleem door de verplaatsing van het probleem naar een ander domein binnen het menselijk handelen.10 Hiervan is de AOW een duidelijk voorbeeld.  Het lukte de politiek niet om een keuze te maken tussen een staats- dan wel een particuliere pensioen. Deze kwestie is gedepolitiseerd door iedereen een sociale premie, de volksverzekering, te laten betalen.11 Het politieke probleem werd opgelost door het economisch-wetenschappelijk te maken. De concretisering daarvan werd overgelaten aan de vrije markt. Maar is dit wenselijk? Het antwoord hierop is positief indien de vrije markt in jouw persoonlijke voordeel werkt. Er zijn echter ook situaties denkbaar waarin het wenselijk is dat een probleem niet binnen een ander domein van menselijk handelen geplaatst wordt, zoals conflicten die daar überhaupt niet binnen vallen, denk daarbij aan conflicten rondom artificial intelligence.

Dworkin – politieke verantwoordelijkheid

Volgens Dworkin heeft de rechter zich te houden aan de doctrine van politieke verantwoordelijkheid. Hij dient de gedepolitiseerde conflicten te behandelen op een manier dat het binnen de politieke theorie gelegitimeerd is. Deze doctrine vraagt om consistentie.12 Als een rechter de concepten van het systeem waarbinnen hij opereert accepteert, dan accepteert hij daarmee ook de verantwoordelijkheid om binnen de politieke theorie waarop deze gebaseerd is te besluiten.13 In deze optiek hoeft depolitisering geen conflicten op te leveren, omdat de rechter binnen de politieke theorie van de wetgever geschillen beslecht. De rechter is niet democratisch gelegitimeerd, maar hij beantwoordt de vragen wel op een manier dat deze binnen de theorie van de gelegitimeerde wetgever vallen.

Habermas – doelmatig functioneren

Vindt het zoeken naar een oplossing voor een politiek conflict plaats door de rechter, dan moet dit volgens Habermas op een specifieke en neutrale manier. Een democratische rechtstaat moet voldoen aan universaliseerbaarheid en adequaatheid. Het formuleren van rechtsbeginselen door de wetgever is legitiem als de betrokkenen hiermee kunnen instemmen en hierover vrij de discussie aan kunnen gaan. Het stuk van de politiek dat aan de rechter overgelaten wordt door depolitisering is legitiem indien de rechter rekening houdt met de omstandigheden van het geval.14 Volgens Habermas moet het gepositiveerde en geïnstitutionaliseerde karakter van het recht leiden tot het doelmatig functioneren van de maatschappelijke orde.15 Door onderwerpen te depolitiseren en knopen door te hakken, in plaats van eindeloos het politieke debat door te voeren, functioneert de maatschappij in ieder geval doelmatiger.

Volgens Habermas bestaat het recht niet alleen uit geschreven beginselen, maar is het tevens een instrument dat voor politiek beleid gebruikt kan worden. Dit blijkt door het depolitiseren van bepaalde vraagstukken die uiteindelijk door een juridische constructie door de rechter beantwoord moeten worden.16 Door fragmentatie van de politiek, zijn besluiten uiteindelijk vaker het product van compromissen. Argumentatie speelt een rol, maar staat niet op de voorgrond. Over het algemeen zijn burgers tevreden als hun materiële belangen – inkomen, werk, zorg, et cetera – behartigd worden en zien daarom vaak af van deelname aan het debat.17 Uit het oogpunt van efficiëntie en het belang van de burger is depolitisering dan niet problematisch. In de kern heeft de burger uiteindelijk zelf gekozen voor een partij die compromissen sluit, te depolitiseren. Zolang de materiële belangen van de burger behartigd worden, is depolitisering dan niet onwenselijk.

Depolitisering is een effectief, maar ook gevaarlijk instrument

Bezinking

Na het verdiepen in deze theorieën, blijft mijn mening echter in het midden hangen. Depolitisering is een effectief, maar ook gevaarlijk instrument. Depolitisering is wenselijk indien het de efficiëntie en zekerheid kan vergroten, maar onwenselijk indien daarbij de ethische en morele overweging op de achtergrond komt te staan. Onafhankelijke instanties zijn vaak specialistischer dan de politiek en de rechter houdt rekening met onpartijdigheid en rechtszekerheid. Doordat de politiek zich beperkt heeft bemoeid met de vrije markt, is competitie gestegen, hebben wij een groeiende economie en leven wij in grote welvaart.

Depolitisering heeft echter ook negatieve keerzijden als het aankomt op economische conflicten. De vrije markt houdt bijvoorbeeld geen rekening met gevolgen van productie zoals klimaatverandering en armoede. Vooral op het gebied van technologische ontwikkelingen is het belangrijk dat wij steeds oog blijven houden voor de ethische en morele kanten van conflicten en dit niet aan de vrije markt over laten. Bedrijven zoals Google en Facebook willen hun diensten zo goed mogelijk aanbieden zonder dat de politiek zich daarmee bemoeit. Dit is een gevoelig onderwerp omdat het verbeteren van diensten al gauw ten koste gaat van de privacy van de burger. Het accepteren van de gebruikersvoorwaarden lijkt dan het enige moment te zijn waarop een consument18 een stemrecht heeft, terwijl juist dit een grote impact heeft op zijn persoonlijke sfeer. Het is daarom wenselijk dat kiezers een kans krijgen zich in het debat te mengen.

In tijden van omwentelingen blijft het belangrijk dat we steeds bewust blijven van conflicten en dat wij over deze conflicten ook bewust blijven discussiëren. Een mogelijkheid zou zijn om in de politiek bespreekbaar te maken om bepaalde conflicten te depolitiseren. Dit lijkt in eerste instantie controversieel, maar op deze manier krijgt de kiezer in ieder geval actief de optie om een onderwerp uit de politiek te laten verdwijnen. Wij leven in interessante tijden, daarom is des te belangrijker is dat onderwerpen discussieerbaar blijven.

Charlotte (21) is vierdejaars bachelor studente. Na haar uitwisseling in München heeft zij besloten zich te verdiepen in andere disciplines om een dieper begrip van het recht zelf te ontwikkelen. Zij interesseert zich onder andere in filosofie, economie en politiek. Dit jaar volgt zij o.a. de minor Economics en loopt ze stages.


Contact opnemen?

Dat kan via:

Charlotte.vanoirsouw@gmail.com

Voetnoten

1 ‘Wrongful life arrest/Baby Kelly’, letselschadeslachtoffer.nl, geraadpleegd op 14-12-2017 HR 18 maart 2005, ECLI:NL:HR:2005:AR5213.

2 J.Th.J. van den Berg, ‘Depolitisering als drug’, parlement.com, 2 september 2005.

3 Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de Geneeskunst.

4 MJ Trappenburg, ‘Dubbele depolitisering, Beschouwing naar aanleiding van de zaak Kelly’.

5 Dit is een Engelse vertaling van een oude Chinese vloek die ironisch genoeg luidt dat interessante tijden onrustig en zonder orde zijn.

6 Rosier, Grondslagen van het recht, achtergronden, Boom Juridische uitgevers, derde druk, 2010, p. 243.

7 Deze theorie noemt men binnen de economie ook wel de ‘maximin theory’.

8 Rosier, Grondslagen van het recht, achtergronden, Boom Juridische uitgevers, derde druk, 2010, p. 245.

9 Rosier, Grondslagen van het recht, achtergronden, Boom Juridische uitgevers, derde druk, 2010, p. 248.

10 M. Borren, ‘Over vrienden en broeders, eenzame massamensen, vijanden en tegenstanders. Hannah Arendts en Carl Schmitts uitdaging van de liberale democratie’, R&R 2003, afl. 3, p. 311

11 J.Th.J. van den Berg, ‘Depolitisering als drug’, parlement.com, 2 september 2005

12 Dworkin, Taking rights seriously, Kobo Ebook, hoofdstuk 4 p. 6

13 Idem, p. 19

14 Maris en Jacobs, Recht, orde en vrijheid, Wolters Kluwer, 3e druk, 2011, p.408

15  Idem, p. 408

16  Idem, p. 408

17 Maris en Jacobs, Recht, orde en vrijheid, Wolters Kluwer, 3e druk, 2011, p.408

18  Hiermee  doel ik er inderdaad op dat je in economische scenario’s meer invloed kan hebben via een het zijn van consument dan het zijn van kiezer.

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Contact

Send

Sign up

Sign up